Di tích lịch sử – văn hóa Đình, Chùa Huề Trì: Giá trị lịch sử, kiến trúc và không gian văn hóa tâm linh tiêu biểu
Di tích lịch sử – văn hóa Đình, Chùa Huề Trì: Giá trị lịch sử, kiến trúc và không gian văn hóa tâm linh tiêu biểu
Di tích lịch sử – văn hóa Đình, Chùa Huề Trì hiện nay thuộc tổ dân phố Huề Trì, phường Trần Liễu, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương. Trước đây, di tích thuộc phường An Phụ; sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính theo quy định của Nhà nước, di tích được điều chỉnh về địa giới hành chính và hiện do phường Trần Liễu quản lý. Đây là quần thể di tích tiêu biểu, gắn bó mật thiết với đời sống lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương qua nhiều thế kỷ.
Đình Huề Trì – nơi tôn vinh truyền thống yêu nước
Đình Huề Trì là nơi thờ hai vị Thành hoàng làng là Thiện Nhân và Thiện Khánh – hai chị em sinh đôi, nữ tướng của Hai Bà Trưng trong cuộc khởi nghĩa chống quân xâm lược nhà Hán do Tô Định cầm đầu vào đầu Công nguyên. Theo truyền thống địa phương, hai bà đã anh dũng hy sinh tại vùng đất này và được nhân dân suy tôn là những vị thần bảo hộ làng quê, biểu trưng cho tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và vai trò to lớn của người phụ nữ Việt Nam trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Về lược sử, Đình Huề Trì được khởi dựng từ thời Lý (thế kỷ XI). Đến thời Lê Trung Hưng, đình được xây dựng với quy mô lớn, tạo nên diện mạo kiến trúc cơ bản còn được bảo tồn đến ngày nay.
Ngôi đình hiện có bố cục kiến trúc hình chữ Nhị, gồm hai tòa, mỗi tòa năm gian, kiểu bốn mái liền nhau, tạo thành một khối kiến trúc gần vuông với tổng diện tích khoảng 624m². Đình quay mặt về hướng Nam, không gian rộng rãi, thoáng đãng; xung quanh là sân đình và nhiều cây cổ thụ, tạo nên cảnh quan cổ kính, trang nghiêm. Kết cấu đình chủ yếu bằng gỗ, hè đình ghép đá khối lớn, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng và thẩm mỹ của nghệ nhân dân gian xưa.
Trong đình hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị như đại tự, câu đối, đồ thờ, long đình, kiệu và 7 tấm bia đá (trong đó có 6 bia thuộc đình và 1 bia thuộc văn chỉ), phản ánh lịch sử hình thành, tu bổ di tích và sinh hoạt văn hóa của làng Huề Trì qua các thời kỳ.
Chùa Huề Trì (Duyên Tràng Tự) – trung tâm sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng
Chùa Huề Trì, có tên tự là Duyên Tràng Tự, là trung tâm sinh hoạt tôn giáo lâu đời của nhân dân địa phương. Chùa thờ Phật theo thiền phái Đại thừa, một thiền phái phổ biến tại các ngôi chùa cổ ở miền Bắc Việt Nam. Không chỉ là nơi thờ Phật, trong những năm gần đây, nhân dân địa phương còn phối thờ hai vị nữ tướng Thiện Nhân – Thiện Khánh tại chùa, thể hiện sự giao thoa hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Chùa Huề Trì được khởi dựng từ khá sớm và đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo vào các năm: Tự Đức năm thứ 23 (1870), Hàm Nghi nguyên niên (1885), Thành Thái nguyên niên (1889), Khải Định Ất Sửu (1925). Những lần tu sửa này góp phần bảo tồn di tích, đồng thời phản ánh sự quan tâm, gìn giữ của các thế hệ nhân dân đối với ngôi chùa cổ.
Về kiến trúc, trước đây chùa có quy mô lớn, mặt bằng tổng thể theo kiểu “nội Công, ngoại Quốc”, gồm tiền đường, hậu cung, ống muống, hành lang, tam quan, nhà tổ, nhà tăng, vườn tháp và nhiều công trình phụ trợ khác. Trải qua chiến tranh và tác động của thiên nhiên, nhiều hạng mục không còn nguyên vẹn. Hiện nay, chùa cơ bản giữ được bố cục kiến trúc kiểu “chữ Công”, gồm tòa tiền đường, gian cổ dài, ống muống và hậu cung, cùng hệ thống hành lang hai bên đã và đang được nhân dân từng bước khôi phục.
Tòa tiền đường gồm bảy gian, kết cấu theo kiểu “kẻ chuyền chồng chóp”, là lối kiến trúc dân gian giản dị nhưng sáng tạo. Các chi tiết mộc được liên kết hài hòa, tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa gần gũi. Trong chùa còn lưu giữ một số mảng chạm khắc hoa văn mang đậm phong cách nghệ thuật dân gian truyền thống.
Di vật và giá trị nghệ thuật
Chùa Huề Trì hiện còn bảo lưu nhiều pho tượng Phật có giá trị văn hóa và nghệ thuật, tiêu biểu như bộ tượng Tam Thế Phật có niên đại thời Nguyễn (thế kỷ XIX) và pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn có giá trị đặc sắc về mỹ thuật Phật giáo. Các pho tượng được đặt trang nghiêm trong hậu cung, góp phần tạo nên không gian thờ tự linh thiêng, cổ kính và giàu giá trị lịch sử.
Lễ hội truyền thống
Hằng năm, tại di tích Đình, Chùa Huề Trì diễn ra các kỳ lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân gian. Tiêu biểu là lễ hội vào ngày 7 tháng Giêng âm lịch, kỷ niệm ngày sinh của hai bà Thiện Nhân – Thiện Khánh, với nghi thức rước thần từ đình lên chùa. Ngoài ra, hội xuân được tổ chức vào ngày 10 tháng Ba âm lịch, với các nghi lễ rước thần, tế lễ và sinh hoạt văn hóa cộng đồng kéo dài nhiều ngày, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương tham dự.
Giá trị và ý nghĩa
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Đình Huề Trì đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa ngày 13/3/1984; Chùa Huề Trì được công nhận là di tích cấp Quốc gia ngày 25/5/2017. Quần thể di tích không chỉ là niềm tự hào của nhân dân phường Trần Liễu mà còn là địa chỉ văn hóa – tâm linh quan trọng, góp phần giáo dục truyền thống, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn thị xã Kinh Môn.