BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Nhà nước và pháp luật là những hiện tượng xã hội ra đời, tồn tại và phát triển trong những điều kiện kinh tễ - xã hội nhất định, luôn có mối liên hệ mật thiết với nhau.
Nhà nước không thể tồn tại nếu thiếu pháp luật, và ngược lại pháp luật chỉ hình thành, phát triển và phát huy hiệu quả bằng con đường Nhà nước. Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp khác nhau. Theo nghĩa hẹp, ban hành VBQPPL chỉ bao gồm công việc thông qua và công bố VBQPPL. Theo nghĩa rộng, ban hành VBQPPL bao gồm rất nhiều các hoạt động, từ chuẩn bị, soạn thảo, dự thảo VBQPPL đến các khâu thẩm định, thẩm tra, trình, thông qua, ký và công bố văn bản.
Do đó, ban hành VBQPPL trong lĩnh vực khoa học và công nghệ được hiểu là việc thực hiện tất cả các hoạt động theo quy định của pháp luật đối với từng loại văn bản, được thực hiện trên cơ sở nhận thức các nhu cầu khách quan và lợi ích xã hội về lĩnh vực khoa học và công nghệ từ đó thiết lập trật tự quản lí và cơ chế pháp lý cho các hoạt động trong lĩnh vực này.
(Hình internet)
Một số đặc điểm của hoạt động ban hành VBQPPL trong lĩnh vực KHCN: Thứ nhất, ban hành VBQPPL là một hình thức hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền theo luật định nhằm đưa ý chí của Nhà nước, của nhân dân lên thành pháp luật. Thứ hai, ban hành VBQPPL là một trong ba hình thức hoạt động pháp lý cơ bản về thực hiện các chức năng của Nhà nước, đó là: ban hành VBQPPL, tổ chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật. Thứ ba, ban hanh VBQPPL là hoạt động mang tính sáng tạo. Đây là hoạt động nhận thức các nhu cầu khách quan của thực tiễn xã hội cần được pháp luật điều chỉnh, đặc biệt là xác định các vấn để về lợi ích, lợi ích chính đáng của cả nhân, cộng đồng và lợi ích toàn xã hội. Thứ tư, ban hành VBQPPL được tiền hành theo các trình tự, thủ tục pháp lý và các hình thức thể hiện theo luật định Ban hành VBQPPL là quá trình bao gồm hàng loạt các giai đoạn kế tiếp nhau theo trật tự logic nhất định và có sự tham gia của rất nhiều chủ thể, từ các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, các chuyên gia trong từng lĩnh vực, các tổ chức chính trị - xã hội… Thứ năm, ban hành VBQPPL phải được tiến hành theo những nguyên tắc và yêu cầu kỹ thuật pháp lý nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, tính khoa học, khách quan, phổ thông, dễ tiếp cận trong việc tìm hiểu và áp dụng pháp luật.
Về thẩm quyền ban hành VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học và Công nghệ được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau cụ thể như: Hiến pháp, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật tổ chức Quốc hội, Luật Khoa học và Công nghệ, các thông tư… Theo đó, những chủ thể có thẩm quyền ban hành VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học và Công nghệ bao gồm Quốc hội, UBTVQH, Chủ tịch nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, HĐND cấp tỉnh, UBND cấp tỉnh. Bên cạnh đó, Đoàn Chủ tịch Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tổng Kiểm toán nhà nước cũng có thẩm quyền trong lĩnh vực này.
Hiện nay, tồn tại khá nhiều các nguyên tắc xây dựng pháp luật liên quan đến cả phương diện kỹ thuật lập pháp và các phương diện chính trị xã hội của hoạt động này. Một số nguyên tắc cơ bản trong xây dựng VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học và công nghệ như: Nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật trong xây dựng văn bản pháp luật; Nguyên tắc tiếp theo là tuân thủ đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật; Tiếp đến là Nguyên tắc dân chủ, công khai, đảm bảo tính minh bạch trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật; Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, tính khả thi, tiết kiệm, hiệu quả, dễ tiếp cận, dễ thực hiện cũng cần được chú trọng. Ngoài ra, phải đảm bảo yêu cầu về quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường, không làm cản trở việc thực hiện các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên. Cuối cùng là nguyên tắc tôn trọng quy luật khách quan và khoa học, kịp thời khi xây dựng và ban hành các văn bản QPPL trong lĩnh vực Khoa học và công nghệ.
Trong quá trình văn bản quy phạm pháp luật được ban hành trong lĩnh vực khoa học và công nghệ luôn được thực hiện dựa trên những nguyên tắc cơ bản trong xây dựng VBQPPL nhưng vẫn còn gặp một số hạn chế:
Thứ nhất, tình trạng pháp luật về Khoa học công nghệ và đổi mới hiện hành còn mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất, thiếu đồng bộ với các chính sách trong lĩnh vực khác, chưa phù hợp với đặc thù của lao động, sáng tạo, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học theo thông lệ và chuẩn mực quốc tế.
Thứ hai, hiện nay còn tồn tại việc lập chương trình xây dựng VBQPPL còn mang tính nội bộ tại một số đơn vị có thẩm quyền. Do đó việc lập chương trình còn phiến diện, chưa bao quát, thiếu tính đồng bộ và hệ thống, có tình trạng văn bản chưa thực sự cần thiết thì lại được vào chương trình, còn văn bản mà thực hiện quản lý đòi hỏi bức xúc thì lại chưa được dự kiến, hoặc bị để lại. Trong công tác lập chương trình còn thiếu các luận cứ Khoa học và cơ sở thực tiễn nên đa số các phương án lựa chọn mang tính chủ quan của các Bộ, ngành, địa phương và các chủ thể có quyền ban hành VBQPPL mà thiếu tính thuyết phục, ảnh hưởng nhiều đến chất lượng VBQPPL.
Thứ ba, về tiến độ của hoạt động ban hành VBQPPL của chủ thể có thẩm quyền trong lĩnh vực này chưa có quy định thời gian tối đa hay tối thiểu cho việc ban hành các VBQPPL mới, tuy nhiên, các khoảng thời gian quan trọng tối thiểu phải đáp ứng trong từng giai đoạn lại quy định rất chi tiết, do đó, trong quá trình xây dựng và ban hành VBQPPL, các cơ quan, đơn vị thường dựa trên sự cần thiết ban hành văn bản và định lượng thời gian dự kiến các giai đoạn ban hành văn bản để giao nhiệm vụ và kiểm soát tiến độ thực hiện. Mặc dù vậy, trên thực tế vẫn có những văn bản chậm tiến độ theo kế hoạch.
Thứ tư, trong quá trình xây dựng văn bản, vẫn còn trường hợp các cơ quan, đơn vị chưa thực hiện đúng quy định của pháp luật về ban hành VBQPPL (chưa có văn bản thẩm định của Tổ chức pháp chế, thiếu báo cáo đánh giá tác động văn bản,…) dẫn đến việc bổ sung làm chậm tiến trình lấy ý kiến cũng như thẩm định. Việc xây dựng văn bản mà không qua thẩm định, không đánh giá tác động văn bản, không tổng kết thi hành thực tiễn thi hành văn bản… là sai quy định của luật Ban hành VBQPPL và chưa đúng với các văn bản chỉ đạo của thủ trưởng các cơ quan.
Trong đánh giá của Đảng tại Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XIII: Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN và ĐMST) và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn biến rất nhanh, đột phá, tác động sâu rộng và đa chiều trên phạm vi toàn cầu KHCN và ĐMST ngày càng trở thành nhân tố quyết định đối với năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Công nghệ số sẽ thức đẩy phát triển kinh tế số, xã hội số, làm thay đổi phương thức quản lý nhà nước, mô hình kinh doanh, tiêu dùng và đời sống văn hóa, xã hội. Do đó, một số nguyên nhân ảnh hưởng dến ban hành VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học công nghệ phải kể đến như:
Thứ nhất, các đơn vị được phân công chủ trì soạn thảo dự thảo văn bản quy phạm pháp luật chưa tích cực, chủ động trong việc tổ chức thực hiện. Việc chọn và phân công công chức chưa có chuyên môn sâu, thiếu kinh nghiệm, kĩ năng doạn thảo VBQPPL dẫn đến không đảm bảo tiến độ, chât lượng và tính khả thi.
Thứ hai, do công tác hệ thống hóa VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học công nghệ chưa làm tốt. Hệ quả các cơ quan ban hành văn bản không kịp thời phát hiện những văn bản chồng chéo và cả những văn bản trái với pháp luật hiện hành.
Thứ ba, đối với văn bản ở địa phương, một số văn bản trung ương giao cho dịa phương quy định chi tiết chưa xác định rõ thẩm quyền (về hình thức và nội dung) ban hành văn bản, nên dẫn đến các cơ quan, đơn vị còn luýng túng trong quá trình tham mưu, đề xuất.
Thứ tư, nhiều cơ quan chưa thực hiện đung quy định về thẩm quyên, trách nhiệm trong công tác rà soát VBQPPL thuộc phạm vi ngành, lĩnh vực quản lý để kịp thời phát hiện, kiến nghị cấp có thẩm quyền xử lý triệt để các quy định trái pháp luật, mâu thuẫn, chồng chéo, không phù hợp thực tiễn, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc.
Thứ năm, các quy định pháp luật về KHCN có phạm vi điều chỉnh tương đối rộng, liên quan đến nhiều ngành nghề, lĩnh vực khác nhau như thương mại, thuế, đất đai, môi trường, y tế, khoáng sản, an ninh, … Vì vậy, vẫn còn một số quy định, chính sách trong các ngành, lĩnh vực khác chưa điều chỉnh tương ứng. Bên cạnh đó, do nhiều văn bản được ban hành trong giai đoạn trước chưa được sửa đổi, bổ sung kịp thời khi các quy định liên quan đã được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới.
Thứ sáu, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp độ cao của hệ thống kết nối số hóa – vật lý – sinh học với sự đột phá của Internet vạn vật và Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất thế giới. Làn sóng công nghệ mới đang diễn ra với tốc độ khác nhau tại các quốc gia. Để đáp ứng yêu cầu lần thứ tư, các cam kết quốc tế Việt Nam mới gia nhập, việc sửa đổi, bổ sung văn bản quy phạm là điều rất cần thiết.
Thứ bảy, khó khăn về kinh phí. Kinh phí hỗ trợ xây dựng văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực Khoa học công nghệ của các Bộ, ngành, địa phương được phân bố ngày càng hạn chế.
Cuối cùng, hạn chế trong công tác phân công, phối hợp giữa các cơ quan đơn vị. Đồng thời, chất lượng trong công tác kiểm tra, ra soát, thẩm định các văn bảnm, dự thảo VBQPPL chưa thực sự đạt hiệu quả như mong muốn và mục tiêu đề ra.
Để tiếp tục thể chế hóa chủ trương, chính sách của Đảng về Khoa học và công nghệ và để phát triển Khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước. Quan điểm về việc hoàn thiện các chính sách, văn bản quy phạm pháp luật về Khoa học và công nghệ được thể hiện cụ thể như sau:
Các định hướng hoàn thiện pháp luật về Khoa học và công nghệ trong giai đoạn 2021-2025 tập trung vào việc sửa đổi quy định pháp luật đảm bảo thực thi các cam kết của Việt Nam trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; giải quyết những vướng mắc, bất cập của văn bản pháp luật hiện hành, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đồng thời, cũng cần hoàn thiện pháp luật về Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo để nâng cao vai trò quản lý nhà nước về đổi mới sáng tạo và chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số.
Triển khai Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030. Triển khai các Chương trình, nhiệm vụ khoa học cấp quốc gia trung hạn đến năm 2025 và dài hạn đến năm 2030. Xác định rõ nhưng công nghệ trọng điểm, công nghệ lõi, công nghệ cao cần ưu tiên phát triển dựa trên thế mạnh, thực tiễn của Việt Nam; đổi mới cách xác định và triển khai các nhiệm vụ phục vụ, sản phẩm quốc gia, sản phẩm trọng điểm, chủ lực của địa phương.
Phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo quốc gia; thị trường khoa học và công nghệ; đẩy mạnh hoạt động chuyển giao công nghệ; thẩm định công nghệ dự án đầu tư, tập trung các giải pháp hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và đẩy mạnh đổi mới công nghệ nâng cao năng suất lao động.
Để thực hiện hóa các quan điểm trên cũng như phát triển ngành khoa học công nghệ như một cách bền vững, theo kịp xu hướng chung của thế giới thì cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến Khoa học và công nghệ.
Những năm gần đây, việc ban hành VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học và công nghệ góp phần tăng cường hiệu quả quản lí nhà nước về Khoa học công nghệ, bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Tuy nhiên, các quan hệ trong lĩnh vực này nay đang phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ, đòi hỏi hoạt động ban hành VBQPPL của các cơ quan nhà nước trong lĩnh vực Khoa học công nghệ phải luôn đổi mới và hoàn thiện hơn nữa. Đây là nhiệm vụ cấp bạch nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động Khoa học công nghệ góp phần thức đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, đảm bảo sự ổn định của hệ thống VBQPPL trong lĩnh vực Khoa học và công nghệ.