Phường Trần Liễu

Đình Châu Bộ – điểm nhấn kiến trúc thời Nguyễn trong quần thể di tích An Phụ, Kinh Môn

Nằm ở phía Nam dãy núi An Phụ, đình Châu Bộ (xã Hiệp Hòa, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương) là một di tích tiêu biểu trong hệ thống các công trình tín ngưỡng truyền thống của vùng đất xứ Đông. Đình gắn liền với đền An Phụ – nơi tôn thờ An Sinh Vương Trần Liễu, đồng thời nằm trên tuyến điểm đến tâm linh quen thuộc của du khách thập phương khi về Kinh Môn chiêm bái, vãn cảnh.

Từ đình Châu Bộ, du khách có thể kết nối hành trình đến nhiều di tích nổi tiếng trong khu vực như đền An Phụ với tượng đài Trần Hưng Đạo quy mô lớn, rồi xa hơn là chùa Nhẫm Dương – ngôi chùa được kiến tạo từ thời Trần, hay đình Huề Trì – nơi tôn thờ hai nữ tướng của Hai Bà Trưng là Thiện Nhân và Thiện Khánh… Tất cả tạo thành một không gian sinh hoạt tôn giáo – tín ngưỡng phong phú, giàu lớp trầm tích lịch sử và văn hóa.

Vùng đất Hiệp Hòa – nền tảng hình thành di tích

Theo dòng lịch sử, vùng đất Hiệp Hòa hình thành khá sớm. Từ thời Hùng Vương, khu vực này thuộc bộ Dương Tuyền; thời Hán thuộc quận Giao Chỉ; đến thời Lý – Trần thuộc lộ Đông Hải. Năm 1469 (Quang Thuận thứ 10), việc phân định bản đồ và lập phủ Kinh Môn (trấn Hải Dương) đã xác định rõ vị thế hành chính của vùng đất.

Trong thời kỳ thuộc Pháp, địa bàn Hiệp Hòa gồm ba làng Đích Sơn, An Bộ và Châu Bộ thuộc tổng Đích Sơn, phủ Kinh Môn. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, cấp tổng bị bãi bỏ; đến tháng 4/1946, ba làng hợp nhất thành xã Hiệp Hòa. Trải qua nhiều thế hệ, cộng đồng cư dân với nhiều dòng họ cùng chung sống đoàn kết, khai khẩn đất đai, dựng làng lập ấp và kiến tạo nên các công trình tín ngưỡng phục vụ đời sống tinh thần, trong đó đình Châu Bộ là dấu ấn nổi bật.

Vị trí – cảnh quan – ý nghĩa cộng đồng

Đình Châu Bộ quay mặt về hướng Tây Nam, cửa đình nhìn ra dòng sông Phùng Khắc uốn khúc, quanh năm trong mát. Không gian thoáng đãng, hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan làng quê tạo nên cảm giác trang nghiêm mà gần gũi.

Từ khi hình thành, đình gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng thôn Châu Bộ: là nơi thờ phụng Thành hoàng, tổ chức tế lễ, hội hè; đồng thời là không gian hội tụ, cố kết cộng đồng, nuôi dưỡng đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, gìn giữ phong tục tập quán, nếp sống văn hóa của cư dân địa phương.

Với giá trị lịch sử – văn hóa và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, đình Châu Bộ được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định của UBND tỉnh Hải Dương ngày 01/11/2005.

Dấu ấn kiến trúc: từ biến cố chiến tranh đến phục dựng

Về niên đại khởi dựng, hiện chưa có tài liệu tin cậy để xác định chính xác. Theo các bậc cao niên, đình xưa có bố cục chữ Nhị (=) gồm 5 gian đại bái và 3 gian hậu cung.

Năm 1947, trong một đợt càn quét, thực dân Pháp đã đốt phá khiến phần hậu cung bị cháy, hư hỏng nặng; 5 gian đại bái được giữ lại và tồn tại trong thời gian dài như một chứng tích của chiến tranh.

Đến năm 2002, đáp ứng nguyện vọng của Nhân dân và nhu cầu sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, chính quyền và nhân dân địa phương đã khôi phục 3 gian hậu cung trên nền cũ (quy mô phù hợp), hoàn chỉnh lại tổng thể kiến trúc chữ Nhị. Vật liệu gỗ tứ thiết được sử dụng, kết cấu vững chãi, mang đậm nét kiến trúc thời Nguyễn.

Nghệ thuật chạm khắc: “hồn cốt” của ngôi đình cổ

Một trong những giá trị nổi bật của đình Châu Bộ là hệ thống trang trí điêu khắc tập trung ở bờ nóc và đặc biệt là hệ thống cốn gỗ tại gian giữa tòa đại bái. Qua bàn tay tài hoa của nghệ nhân dân gian, các đề tài trang trí truyền thống được thể hiện sinh động như:

• Lưỡng long chầu nguyệt trên bờ nóc
• Các mảng chạm cốn với đề tài tứ linh, tứ quý, tùng trúc hóa long, cùng nhiều hình tượng linh vật ở những tư thế đa dạng

Các mảng chạm vừa giàu tính tạo hình, vừa có ý nghĩa biểu trưng, góp phần tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, linh thiêng, thu hút người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái.

Dù đã trải qua tu bổ và biến động của thời gian, đình Châu Bộ vẫn giữ được vẻ đẹp của một ngôi đình cổ, được đánh giá là di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu thời Nguyễn trên vùng đất Kinh Môn.

Giá trị lịch sử qua thần phả và truyền thuyết địa phương

Theo hệ thống tư liệu thần phả lưu giữ tại di tích (do các bậc danh sĩ xưa phụng soạn và sao lục qua nhiều triều đại), đình Châu Bộ là nơi tôn thờ Bà Phạm Thị Ngọc cùng hai người con là Đặng Võ và Đặng Tuấn – những nhân vật được ghi nhận có công giúp triều Trần trong sự nghiệp dẹp giặc, bảo vệ đất nước; đồng thời gắn với việc mở trường dạy học, góp phần hun đúc truyền thống hiếu học cho cư dân địa phương từ cuối thế kỷ XIII.

Những lớp chuyện kể, truyền thuyết và thần tích không chỉ phản ánh niềm tôn kính đối với tiền nhân, mà còn thể hiện khát vọng về cuộc sống yên bình, học hành đỗ đạt, cộng đồng đoàn kết – những giá trị bền vững trong văn hóa làng xã Việt Nam.

Lễ hội truyền thống: nét độc đáo “chạy cờ – thả thuyền rồng”

Hằng năm, vào mùa xuân, đình Châu Bộ tổ chức lễ hội truyền thống gắn với ngày tưởng niệm các vị được thờ phụng. Điểm nhấn của lễ hội là các nghi thức rước và tế lễ trang trọng, với sự tham gia của đông đảo nhân dân trong làng.

Trong đó, hoạt động “chạy cờ” (tục lệ giã đám) là một nét sinh hoạt tín ngưỡng mang tính biểu trưng độc đáo, tái hiện tinh thần rèn luyện, thử thách, tuyển chọn và đề cao sức khỏe – sự nhanh nhẹn – tinh thần đồng lòng của cộng đồng. Bên cạnh đó, tục thả thuyền rồng cũng mang ý nghĩa tượng trưng, gợi nhớ hành trình ra trận và trở về của các bậc tiền nhân trong lớp chuyện kể dân gian.

Những nghi thức ấy không chỉ làm giàu đời sống tinh thần của người dân, mà còn góp phần bảo tồn các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống, tạo sức hấp dẫn riêng cho lễ hội đình Châu Bộ.

Hệ thống di vật còn lưu giữ

Hiện nay, đình Châu Bộ còn bảo lưu được một số di vật có giá trị như: hệ thống ngai thờ, bài vị, đại tự, câu đối, bát bửu, nhang án mang dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn; cùng hai tấm bia thế kỷ XIX, trong đó có bia ghi thần phả và hành trạng, công lao của các vị được thờ. Không gian thờ tự được bài trí cân đối, trang nghiêm, tạo nên vẻ linh thiêng, cổ kính của di tích.

Gìn giữ và phát huy giá trị di tích

Với truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, các thế hệ nhân dân thôn Châu Bộ đã tự nguyện đóng góp công sức, kinh phí để tu bổ, tôn tạo đình qua nhiều giai đoạn. Đình Châu Bộ không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống, hun đúc lòng tự hào quê hương, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ hôm nay.