Tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn – bảo vật nghệ thuật độc đáo tại chùa Huề Trì
Tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn – bảo vật nghệ thuật độc đáo tại chùa Huề Trì
Chùa Huề Trì là một trong những trung tâm sinh hoạt tôn giáo lâu đời của nhân dân thôn Huề Trì, phường An Phụ (thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương). Không chỉ là chốn tu hành linh thiêng, chùa còn lưu giữ nhiều giá trị quý báu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, trong đó nổi bật là pho tượng Phật Quan Âm thiên thủ thiên nhãn – một tác phẩm điêu khắc Phật giáo đặc sắc hiếm có.
Chùa Huề Trì thờ Phật theo thiền phái Đại thừa – dòng thiền phổ biến tại nhiều ngôi chùa cổ ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Hiện chưa có tài liệu ghi chép chính xác về thời điểm khởi dựng chùa, song theo truyền ngôn dân gian, chùa từng có quy mô khá lớn, toàn bộ khu nội tự rộng khoảng 1,1 mẫu. Mặt bằng tổng thể được xây dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống “nội công, ngoại quốc”, mặt trước hướng Đông – Nam, tọa lạc trên khu đất cao ráo, thoáng đãng ở đầu làng.
Trước kia, quần thể di tích bao gồm nhiều hạng mục như tam quan, tòa tam bảo, hậu đường, nhà tổ, sân vật… Các công trình chủ yếu được dựng bằng gỗ tứ thiết (gỗ lim), tường xây gạch chỉ, mái lợp ngói mũi hài truyền thống, xung quanh là hệ thống cây cổ thụ xanh tốt, tạo nên không gian linh thiêng, cổ kính. Trải qua biến thiên của thời gian và chiến tranh, chùa Huề Trì vẫn cơ bản giữ được dáng vẻ kiến trúc xưa, đồng thời bảo lưu khá nguyên vẹn hệ thống cổ vật, di vật quý giá bằng gỗ, gốm, giấy và đá có niên đại hàng trăm năm.
Đặc biệt, pho tượng Phật Quan Âm thiên thủ thiên nhãn được coi là linh hồn nghệ thuật của ngôi chùa. Tượng được đặt trang trọng ở hàng thứ hai, chính giữa tòa thượng điện. Pho tượng được tạc bằng gỗ, cao khoảng 160 cm, khắc họa Phật bà trong tư thế ngồi tọa thiền trên tòa sen, hai chân xếp bằng, bàn chân phải đặt nhẹ trên đùi trái. Gương mặt tượng toát lên vẻ hiền từ, phúc hậu, trán rộng, tai dài đeo hoa, y phục mềm mại với nhiều nếp gấp uyển chuyển.
Điểm đặc sắc nổi bật của pho tượng là hệ thống đầu và tay được tạo tác vô cùng công phu. Trên đỉnh đầu chính có năm lớp đầu tượng nhỏ xếp chồng cao dần, các ánh mắt hướng về bốn phương, thể hiện khả năng thấu triệt, soi xét khắp muôn loài. Tượng có tổng cộng 42 cánh tay được sắp xếp đăng đối, hài hòa. Hai tay chính đặt trong lòng theo thế “thiền ấn”; hai tay phía trước chắp trước ngực trong tư thế “kết ấn hộ thân”; phía sau lưng có đôi tay chắp lễ. Các tay còn lại xếp dọc hai bên sườn, trên mỗi bàn tay đều chạm khắc một con mắt trí tuệ – biểu trưng cho “thiên nhãn”.
Mỗi cánh tay cầm một pháp khí khác nhau như kiếm, búa, tràng hoa, châu báu, hoa sen, bánh xe pháp, bình tịnh thủy, chày kim cang… Những pháp khí này mang ý nghĩa sâu sắc, tượng trưng cho năng lực hàng phục ma chướng, cứu độ chúng sinh, thể hiện tinh thần từ bi và trí tuệ viên mãn của Bồ Tát Quan Âm. Đồng thời, hình ảnh các pháp khí còn phản ánh quan niệm bình đẳng, bao dung, che chở cho mọi tầng lớp, ngành nghề trong đời sống xã hội.
Pho tượng được đặt trên bệ sen hai tầng hình lục lăng, cao khoảng 70 cm, rộng 90 cm, dài 100 cm. Bệ tượng được chia thành ba phần rõ rệt: chân, thân và mặt bệ. Chân bệ loe rộng, chạm nổi ba lớp cánh sen và hoa lá cách điệu; thân bệ thót lại theo dạng trụ, xung quanh có sáu bức chạm hoa văn tinh xảo; mặt bệ loe rộng lên trên, tiếp tục chạm ba lớp cánh sen mềm mại. Các họa tiết hoa sen, cúc, mai được chạm khắc khéo léo, mang đậm phong cách nghệ thuật dân gian truyền thống.
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, pho tượng Phật Quan Âm thiên thủ thiên nhãn chùa Huề Trì là một tác phẩm điêu khắc nguyên gốc, có giá trị nghệ thuật đặc biệt, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thời hậu Lê, khoảng thế kỷ XVIII. Đây được xem là một trong những pho tượng Quan Âm đẹp và hoàn chỉnh nhất trong hệ thống tượng thờ Phật tại tỉnh Hải Dương, cho đến nay hiếm có tác phẩm cùng thời nào có thể so sánh về quy mô và giá trị thẩm mỹ.
Về mặt mỹ thuật Phật giáo, tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn xuất hiện ở Việt Nam từ thời Trần. Tuy nhiên, khi du nhập và phát triển, hình tượng này đã được các nghệ nhân dân gian Việt Nam sáng tạo, biến đổi để phù hợp với tâm thức, văn hóa và đời sống tinh thần của người Việt qua từng thời kỳ lịch sử. Pho tượng tại chùa Huề Trì chính là minh chứng sinh động cho sự tiếp biến văn hóa ấy, phản ánh rõ nét trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và tinh thần sáng tạo của nghệ nhân xưa.
Không chỉ mang giá trị nghệ thuật đặc sắc, pho tượng còn có ý nghĩa lớn về lịch sử và văn hóa, góp phần khẳng định vai trò, ảnh hưởng lâu dài của Phật giáo trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Đây thực sự là một “bảo vật” quý giá, cần được gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa dân tộc.
Văn hóa- Xã hội